Waar krijg je lichtjes van in je ogen?
Dit interview is verschenen in het volgende online magazine CIV Welzijn & Zorg Magazine #7 – CIV Welzijn & Zorg
Tijdens onze laatste werkveldconferentie maakte keynote speaker Machteld Huber indruk met haar presentatie over Positieve Gezondheid. Zij zette ons aan het denken over wat gezondheid nu écht betekent. Gezien de enthousiaste reacties praten we met haar verder over dit inspirerende onderwerp. Hoe zetten we Positieve Gezondheid neer in welzijn, zorg en onderwijs?
Tussen haar 30ste en 35ste werd ze vier keer ernstig ziek, door steeds een andere aandoening. Als huisarts zat ze hierdoor regelmatig aan de andere kant van de tafel. Het opende haar ogen: de zorg kan anders. “Natuurlijk kijken artsen in eerste instantie naar het lichaam. Gelukkig maar, want door medische kennis zijn talloze ernstige ziekten te genezen. Maar de mens is meer dan alleen een lichaam. Als patiënt merkte ik dat er veel meer factoren meespelen bij herstel en welbevinden: geluk, zingeving, sociale relaties of hoe je in het leven staat.”
Het waren zware, maar ook leerzame jaren voor Machteld. Het bracht haar tot een missie: de zorg in Nederland verbreden en de hele mens centraal stellen. “Dat krijg je alleen voor elkaar als je het ook wetenschappelijk kunt onderbouwen. Daarom ben ik dertig jaar onderzoeker geweest, met alles wat daarbij hoort: onderzoek doen, publiceren en promoveren. Tegelijk ben ik altijd met mensen blijven werken, vooral met mensen die zwaar beschadigd waren, zoals verslaafden en mensen met oorlogstrauma’s. Dat heeft mij steeds bevestigd: als je breder kijkt en dat professioneel doet, is er veel mogelijk. Mensen zijn veerkrachtig en kunnen opnieuw richting, geluk en een betekenisvol leven vinden.”
Hoe ben je op de term Positieve Gezondheid gekomen?
“Hij komt in verschillende betekenissen voor in de literatuur. De WHO (World Health Organization) overwoog bij haar oprichting om deze term te gebruiken. Uiteindelijk is dat niet gebeurd, maar hun idealen – mensen gezond en gelukkig laten leven – onderschrijf ik volledig.”
Wat houdt het in?
“De invulling van Positieve Gezondheid bestaat uit zes dimensies die samen het hele leven omvatten: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. Daaronder hangen 44 aspecten, verdeeld over die zes categorieën. Bij lichaamsfuncties gaat het bijvoorbeeld om je fit voelen, klachten en pijn, slapen, eten, seksualiteit, conditie en bewegen.
De essentie is dat mensen zichzelf afvragen: hoe gaat het eigenlijk met mij? Daarbij gebruiken we het zogenoemde spinnenweb [afb]. De volgende, cruciale stap is de vraag: wat is voor jou belangrijk? Heb je een droom? Of – nog mooier – waar krijg je lichtjes van in je ogen? Natuurlijk werk je eerst aan fysiek herstel en aan psychische problemen, maar uiteindelijk is die droom – hoe klein ook – een enorme krachtbron.
Als professional kijk je samen naar het eerste, kleine stapje. Vervolgens vraag je: heb je ondersteuning nodig, en zo ja, welke? Maar je neemt het niet over. Anders maak je iemand passief. Door te beginnen bij wat iemand zelf kan doen, geef je eigen regie en vertrouwen terug.
We zijn gewend om problemen over te nemen en op te lossen. Daarmee maken we mensen afhankelijk. Positieve Gezondheid draait niet om altijd ‘positief’ zijn of problemen wegpoetsen. Integendeel: angsten, verdriet en boosheid doen er toe en moeten ruimte krijgen. Het belangrijkste is dat iemand zich kan uitspreken en zich gehoord voelt. Dat zet enorm veel in beweging.”
Hoe kan Positieve Gezondheid een rol spelen in zorg en welzijn?
“Voor zorg- en welzijnsprofessionals betekent dit een andere manier van werken. Bij zorgberoepen praten we vaak over de T-vormige professional. De verticale poot staat voor je vak: verpleegkundige, fysiotherapeut, ergotherapeut, tandarts. De horizontale poot gaat over brede vaardigheden: luisteren, verbinden, samenwerken, welzijn en kwaliteit van leven bevorderen.
In zorg en welzijn is die horizontale poot al sterker ontwikkeld dan in de medische opleiding. Positieve Gezondheid medicaliseert niet, maar voorkomt dat alles bij de dokter terechtkomt. Het vraagt om netwerken waarin ook huisvesting, schuldhulpverlening, geestelijke verzorging en welzijn een plek hebben.”
Hoe zou dat er op de werkvloer bij zorg en welzijn er dan uit komen te zien?
“Het is belangrijk dat professionals hierin oefenen en het uiteindelijk als een vanzelfsprekendheid toepassen. Het is geen vast trucje dat je altijd inzet. Soms is een vraag eenvoudig en praktisch, soms is verdieping nodig. Er zijn verschillende vormen die ondersteuning kunnen bieden: het spinnenweb, een eenvoudige versie met smileys, een voorleesbare variant, kinder- en jongerenversies en een korte versie met zes vragen. De kunst is om per situatie te kiezen wat past.
In trainingen beginnen professionals altijd bij hun eigen Positieve Gezondheid. Dit is geen methode die je alleen op anderen toepast; het gaat over levenskunst en eigen regie. Dat maakt het effect zo groot.”
Welke rol zie je weggelegd voor Positieve Gezondheid in het onderwijs?
“Mijn ideaal is dat dit al in het basisonderwijs begint. Op sommige plekken gebeurt dat al. Zo leer je kinderen al vroeg om zich af te vragen, hoe gaat het met me. Waar heb ik behoefte aan? Kan ik daar iets aan doen? Ze voelen dan dat ze zelf dingen in de hand nemen en zelf de regie voeren. Het zou natuurlijk heel mooi zijn als de mbo studenten tijdens hun opleiding leren hoe om te gaan met Positieve Gezondheid.”
Welk advies heb je voor onderwijs-, zorg- en welzijnsinstellingen als ze hiermee aan de slag willen gaan?
“Zoek twee of drie andere initiatiefnemers die dit ook willen. Begin lokaal, deel ervaringen en leer van elkaar. Laat het als een olievlek groeien. Zo bouwen we stap voor stap aan een zorgomgeving en samenleving met meer menselijkheid, verbondenheid en veerkracht.”
